Belastingdienst

De belastingdienst op fraudejacht, foute ict of wat?

Begin juli 2020 berichtten Trouw en RTL Nieuws over het ‘project 1043’, waaruit bleek dat de Belastingdienst tienduizenden mensen als fraudeur bestempelt (tegenwoordige tijd!) op basis van profilering en ‘vermoedens van fraude’. Dus niet alleen bij kinderopvangtoeslagen, maar ook bij de inkomstenbelasting moeten burgers zelf maar aantonen dat ze geen fraude hebben gepleegd.

Op 12 juli 2020 verschijnt een opinieartikel in Computable van René Veldwijk, die de meer dan terechte vraag opwerpt in hoeverre de ict-systemen van de Belastingdienst hier een kwalijke rol spelen. In 2017 is door Computable en door Zembla aandacht besteed aan de praktijken van de zogenaamde Broedkamer, de in opspraak geraakte data-analyse afdeling (DF&A) van de Belastingdienst. Volgens Zembla was Eric Wiebes, toenmalig staatssecretaris, de drijvende kracht achter deze ontwikkelingen. Eerder in datzelfde jaar 2017 werd Chief analytics officer Cyprian Smits nog uitgeroepen tot Innovator of the Year’, Computable schetste de Belastingdienst toen nog als broedplaats voor jong IT-talent. Dat gebeurde overigens door Accenture, het Amerikaanse it-bedrijf dat door de Belastingdienst in deze jaren werd ingehuurd. Typisch een gevalletje van de slager die zijn eigen vlees een prijs toekent. De Auditdienst van het Rijk constateerde in deze periode dat de datasecurity rondom de data-analyse afdeling niet op orde was.

De ict-systemen van de Belastingdienst bevatten niet alleen de gegevens uit de blauwe enveloppen. “Uit betrouwbare bron weet ik dat de afdeling DF&A ook data verzamelt uit andere bronnen dan de reguliere overheids-databronnen waarover de Belastingdienst beschikt.”, aldus René Veldwijk in zijn opiniestuk. Waarschijnlijk gaat het dus ook “locatie- en verplaatsingsgegevens zoals snelwegcamera’s, parkeer en vlieginformatie of over andere vormen van gedragsinformatie (energieverbruik, telefoongegevens).”

Zorgwekkend was al, dat in 2017 de berichtgeving in Computable en Zembla weinig (politieke) ophef veroorzaakte. Ook nu lijkt de discussie over de belastingdienst zich te verengen naar wat ambtenaren die wat te fanatiek op fraudejacht gingen. Ook door de journalistiek wordt er niet doorgepakt. Terwijl het een belangrijke vraag is, wat de rol is van de onderliggende systemen. Op basis van welke gegevens treedt deze overheidsinstelling burgers met wantrouwen tegemoet?  Wordt er gebruik gemaakt van AI-software die op basis van patronen burgers beschuldigd van fraude? Indien ja, dan lijkt me dit niet alleen een duidelijk geval van overtreding van de AVG, maar ook een onrechtmatige daad. Dat dit niet bekend is, is nog wel het grootste zorgenpunt.

Inmiddels is wat betreft de kwestie rondom de kinderopvangtoeslagen duidelijk geworden dat de Belastingdienst de AVG heeft geschonden (bericht 17 juli 2020), o.a. door registratie van dubbele nationaliteit, hetgeen verboden is omdat er alleen maar gecheckt hoeft te worden of iemand de Nederlandse nationaliteit heeft.

In een wereld waarin de Big 5 Techbedrijven op het internet domineren, is het onverteerbaar dat de Belastingdienst, een van de belangrijkste overheidsinstanties, zich gedraagt als een stiekeme datagraaier en vervolgens misbruik daarvan maakt door gewone burgers te criminaliseren. Oh? Is deze beschuldiging ongegrond? Nou, koekje van eigen deeg, toon dat maar eens aan, dan.